درس ۲۴ از ۴۷ · صفحه‌های وب

زبان صفحه

سلام یک زبان کوچک داخلی برای ساختن صفحه‌های وب دارد: زبان صفحه. صفحه را به فارسی و به شکل درختی از عنصرها می‌نویسید، مترجم هر نام و مقداری را بررسی می‌کند و HTML و CSS و جاوااسکریپت تحویل می‌گیرید. این درس گشتی کلی است؛ درس‌های بعدی تک‌تک عنصرها، ویژگی‌های سبک و رویدادها را آموزش می‌دهند.

یک صفحه

بلوک صفحه: درختی از عنصرهای صفحه است. هر عنصر با نامش و یک دونقطه باز و با پایان بسته می‌شود، و ویژگی‌ها و سبک‌ها به شکل نام = مقدار درونش می‌آیند، بدون ویرگول میانشان. تنظیم‌های بالای بلوک، مثل عنوان، زبان و جهت، مال خود صفحه‌اند. صفحه‌ای که در پرونده‌ی فارسی بنویسید خودش فارسی و راست‌به‌چپ است و لازم نیست زبان و جهت را بگویید؛ در پرونده‌ی انگلیسی صفحه چپ‌به‌راست است. اگر بخواهید می‌توانید هر دو را صریح بنویسید:

layout-page.salam
صفحه:
    عنوان = "برنامه‌ی من"
    زبان = "فارسی"
    جهت = "راست به چپ"
    سرصفحه:
        پس‌زمینه = "#2563eb"
        رنگ = "سفید"
        فاصله داخلی = "24px"
        سرتیتر: اندازه = 1 محتوا = "به سلام خوش آمدید" پایان
    پایان
    جعبه:
        فاصله داخلی = "20px"
        پاراگراف: محتوا = "این صفحه از کد سلام ساخته شده است." پایان
    پایان
پایان

ساختن صفحه

فرمان salam page build page.salam این پرونده را به page.html و page.css تبدیل می‌کند، و اگر صفحه اسکریپت داشته باشد page.js هم می‌سازد. با --inline همه در یک پرونده‌ی HTML خودبسنده می‌آیند. با چند پرونده، مثلاً salam page build home.salam about.salam، برای هر صفحه یک پرونده‌ی HTML و برای همه یک style.css مشترک ساخته می‌شود. بدون نام پرونده، اگر main.salam باشد همان و وگرنه همه‌ی صفحه‌های پوشه ساخته می‌شوند.

سبک‌ها روی خود عنصرها نمی‌مانند. هر عنصری که سبک دارد یک کلاس کوتاه ساختگی مثل .a یا .b می‌گیرد و قاعده‌ها به برگه‌ی سبک می‌روند، تا HTML کوچک بماند.

عنصرها و ویژگی‌ها

بیشتر عنصرهای HTML نام فارسی خوانایی دارند: جعبه همان div است، پاراگراف همان p، پیوند همان a، فهرست و مورد همان ul و li، و ناوبری، فرم، برچسب، ورودی و دکمه هم سر جای خودشان‌اند. متن هر عنصر محتوای آن است. پیوند و تصویر هر دو نشانی می‌گیرند که بسته به عنصر href یا src می‌شود، و بعضی مقدارها واژه‌ی خودشان را دارند، مثل هدف = "پنجره جدید" برای پیوندی که در زبانه‌ی تازه باز شود:

layout-form.salam
صفحه:
    عنوان = "تماس با ما"
    زبان = "فارسی"
    جهت = "راست به چپ"
    ناوبری:
        پیوند: نشانی = "/" محتوا = "خانه" پایان
        پیوند: نشانی = "/blog" محتوا = "وبلاگ" پایان
        پیوند: نشانی = "https://github.com/SalamLang/Salam" هدف = "پنجره جدید" محتوا = "کد منبع" پایان
    پایان
    تصویر: نشانی = "/logo.png" جایگزین = "نشان سلام" پایان
    فرم:
        شناسه = "تماس"
        برچسب: برای = "رایانامه" محتوا = "رایانامه‌ی شما" پایان
        ورودی: شناسه = "رایانامه" نوع = "ایمیل" نام = "email" جانگهدار = "you@example.com" الزامی = درست پایان
        برچسب: برای = "پیام" محتوا = "پیام" پایان
        ورودی: شناسه = "پیام" نوع = "متن" نام = "message" پایان
        دکمه: نوع = "ارسال" محتوا = "بفرست" پایان
    پایان
    فهرست:
        مورد: محتوا = "در کمتر از یک روز پاسخ می‌دهیم" پایان
        مورد: محتوا = "نیازی به ساختن حساب نیست" پایان
    پایان
پایان

ویژگی درست، مثل الزامی = درست، به یک ویژگی بی‌مقدار HTML تبدیل می‌شود و ویژگی نادرست اصلاً نوشته نمی‌شود. هر عنصر با ویژگی‌ها و یک نمونه در درس‌های ۲۵ تا ۳۰ توضیح داده شده، و جدول عنصرها نام‌های فارسی و انگلیسی‌شان را یک‌جا آورده است.

سبک‌ها

ویژگی‌های CSS هم همین‌طور نوشته می‌شوند و نام فارسی دارند: گردی کادر، خانواده قلم، اندازه جعبه. ویژگی‌ای که اشاره پیش از آن بیاید وقتی اعمال می‌شود که نشانگر موس روی عنصر است. عنصر سراسری قاعده‌هایی برای کل صفحه نگه می‌دارد: به‌تنهایی همه‌ی عنصرها را سبک می‌دهد و با گزینشگر هر چه آن گزینشگر پیدا کند. مقدارها را می‌شود از ثابت‌های بالای بلوک صفحه ساخت تا یک رنگ یا یک فاصله فقط یک بار نوشته شود:

layout-style.salam
پایا رنگ‌اصلی := "#0f766e"
پایا فاصله := ۱۶

صفحه:
    عنوان = "تعرفه‌ها"
    زبان = "فارسی"
    جهت = "راست به چپ"
    سراسری: اندازه جعبه = "border-box" پایان
    سراسری: گزینشگر = "body" حاشیه = "0" خانواده قلم = "sans-serif" پایان
    بخش:
        نمایش = "flex"
        شکاف = فاصله + "px"
        فاصله داخلی = فاصله * ۲ + "px"
        جعبه:
            کادر = "1px solid #ddd"
            گردی کادر = "12px"
            فاصله داخلی = فاصله + "px"
            سرتیتر: اندازه = ۲ محتوا = "رایگان" پایان
            پاراگراف: محتوا = "برای امتحان کردن" پایان
        پایان
        جعبه:
            کادر = "2px solid " + رنگ‌اصلی
            گردی کادر = "12px"
            فاصله داخلی = فاصله + "px"
            سرتیتر: اندازه = ۲ محتوا = "حرفه‌ای" رنگ = رنگ‌اصلی پایان
            دکمه:
                محتوا = "ارتقا"
                پس‌زمینه = رنگ‌اصلی
                رنگ = "سفید"
                اشاره پس‌زمینه = "#115e59"
                نشانگر = "pointer"
            پایان
        پایان
    پایان
پایان

جعبه‌ی «حرفه‌ای» قاعده‌ی border:2px solid #0f766e می‌گیرد و دکمه‌اش یک قاعده‌ی :hover، همه در زمان ترجمه. یک چیز را پرهیز کنید: اگر به دو عنصر یک کلاس یکسان و سبک‌های متفاوت بدهید، دو سبک سر همان نام کلاس دعوا می‌کنند و مترجم با خطای E136 می‌ایستد. روی عنصرهای سبک‌دار کلاس ننویسید، یا کلاس مشترک را یک بار با سراسری سبک بدهید. تقریباً همه‌ی CSS همین‌طور پوشش دارد، از جمله گرید، پویانمایی، خطوط زمانی اسکرول‌محور، جایگاه‌دهی لنگری و ویژگی‌های مخصوص SVG؛ درس‌های ۳۱ تا ۳۸ هر ویژگی را با نمونه توضیح می‌دهند و جدول ویژگی‌ها همه را با نام انگلیسی و فارسی و آنچه می‌پذیرند آورده است.

تعاملی کردن صفحه

ویژگی‌ای که نامش رویدادی از مرورگر است، مثل کلیک، ارسال، فشردن کلید یا تغییر، به‌جای مقدار یک تابع می‌گیرد. نام ساده‌ی یک تابع از مترجم جاوااسکریپت می‌گذرد و درون اسکریپت خود صفحه می‌نشیند، پس رفتار همچنان سلام معمولی می‌ماند، نه جاوااسکریپت دست‌نویس؛ تابع درون‌خطی هم همین‌طور کار می‌کند و نامی ساختگی برای خودش می‌گیرد:

layout-events.salam
واردسازی دام
واردسازی تبدیل

ناپایا شمار := 0

تابع افزایش:
    شمار++
    دام.تنظیم متن(دام.با شناسه("شمار"), تبدیل.قالب عدد(شمار))
پایان

صفحه:
    عنوان = "شمارشگر"
    زبان = "فارسی"
    جهت = "راست به چپ"
    جعبه:
        سرتیتر: شناسه = "شمار" محتوا = "۰" پایان
        دکمه: کلیک = افزایش محتوا = "+۱" پایان
    پایان
پایان

درون رویدادگیر، دام.با شناسه و دام.پرسمان با شناسه‌هایی که واقعاً در صفحه‌ی همین پرونده به کار رفته‌اند بررسی می‌شوند، پس شناسه‌ی غلطی مثل دام.با شناسه("شمارنده") پیش از اجرای صفحه گرفته می‌شود. رشته‌ی ساده‌ای مثل کلیک = "alert(42)" هم هنوز کار می‌کند، برای صدا زدن یک‌خطی جاوااسکریپت موجود. هر رویداد درس خودش را دارد، از رویدادهای موس شروع می‌شود.

جدول

یک نام می‌تواند بسته به جایش عنصر دیگری بسازد. سرصفحه، اصلی و پاورقی درون جدول همان thead، tbody و tfoot هستند، و ستون در ردیف سرصفحه th می‌شود و در بقیه‌ی جاها td:

layout-table.salam
صفحه:
    جدول:
        سرصفحه:
            ردیف:
                ستون: محتوا = "نام" پایان
                ستون: محتوا = "امتیاز" پایان
            پایان
        پایان
        اصلی:
            ردیف:
                ستون: محتوا = "سارا" پایان
                ستون: محتوا = "۱۸" پایان
            پایان
        پایان
    پایان
پایان

بخش‌ها

بخش تکه‌ای از صفحه است که یک بار تعریفش می‌کنید و هر چند بار بخواهید مثل یک عنصر تازه به کارش می‌برید. پارامترهایش مثل ویژگی‌ها مقدار می‌گیرند. درون آن، محتوا: پایان جای خالی را نشان می‌دهد: هر چه هنگام استفاده درون بخش بگذارید همان‌جا می‌نشیند.

layout-component.salam
بخش طرح(نام، بها):
    جعبه:
        کادر = "1px solid #ddd"
        گردی کادر = "12px"
        فاصله داخلی = "16px"
        سرتیتر: اندازه = ۲ محتوا = نام پایان
        پاراگراف: محتوا = "ماهانه " + بها + " هزار تومان" پایان
        محتوا: پایان
    پایان
پایان

صفحه:
    عنوان = "طرح‌ها"
    زبان = "فارسی"
    جهت = "راست به چپ"
    طرح: نام = "پایه" بها = ۴۹ پایان
    طرح: نام = "حرفه‌ای" بها = ۹۰
        فهرست:
            مورد: محتوا = "پروژه‌های خصوصی" پایان
            مورد: محتوا = "پشتیبانی با رایانامه" پایان
        پایان
    پایان
پایان

هر دو طرح یک کلاس ساختگی مشترک دارند، چون سبکشان یکی است. برای استفاده از بخش‌ها در چند صفحه، آن‌ها را در پرونده‌ای جدا بگذارید و بالای بلوک صفحه بنویسید بگنجان = "parts.salam"؛ مسیر نسبت به صفحه‌ای است که آن را می‌گنجاند. دقت کنید که عنصر section در فارسی هم بخش نام دارد؛ درون بلوک صفحه بخش: همان عنصر است و بیرون آن، تعریف یک بخش تازه.

صفحه با پارامتر

صفحه می‌تواند نام و پارامتر بگیرد، مثل صفحه خوشامد(نام: رشته):. آن وقت تابعی می‌شود که صفحه را به شکل رشته‌ی HTML برمی‌گرداند، و برنامه‌ی معمولی سلام می‌تواند آن را با مقدارهایی صدا بزند که فقط در زمان اجرا معلوم‌اند:

layout-runtime.salam
صفحه کارت(نام: رشته، امتیاز: صحیح):
    عنوان = «کارت » + نام
    زبان = «فارسی»
    جهت = «راست به چپ»
    سرتیتر: اندازه = ۲ محتوا = نام پایان
    اگر امتیاز >= ۵۰:
        پاراگراف: محتوا = «قبول» پایان
    وگرنه:
        پاراگراف: محتوا = «مردود» پایان
    پایان
پایان

تابع ریشه:
    سرچاپ کارت(«علی»، ۷۰)
پایان
خروجی<!doctype html><html lang="fa" dir="rtl"><head><meta charset="utf-8"><meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1"><title>کارت علی</title></head><body><h2>علی</h2><p>قبول</p></body></html>

درون چنین صفحه‌ای می‌توانید از اگر، وگرنه و هر استفاده کنید، و بخشی که پارامترهای گونه‌دار دارد را می‌شود جداگانه صدا زد تا فقط تکه‌ی HTML خودش را بدهد. متنی که از پارامتر می‌آید خودکار گریز داده می‌شود، پس <b> یا <script> درون داده به شکل متن دیده می‌شود و هرگز جزئی از صفحه نمی‌شود:

layout-inbox.salam
بخش نشان(متن: رشته):
    تکه: محتوا = متن پس‌زمینه = "#fde68a" پایان
پایان

صفحه صندوق(کاربر: رشته، موضوع‌ها: وکتور<رشته>، نخوانده: صحیح):
    عنوان = "صندوق " + کاربر
    زبان = "فارسی"
    جهت = "راست به چپ"
    سرتیتر: اندازه = ۱ محتوا = "درود، " + کاربر پایان
    اگر نخوانده == ۰:
        پاراگراف: محتوا = "پیام تازه‌ای ندارید" پایان
    وگرنه:
        پاراگراف: محتوا = "نخوانده: " + نخوانده پایان
        فهرست:
            هر ش، م در موضوع‌ها:
                مورد: محتوا = (ش + ۱) + ". " + م پایان
            پایان
        پایان
    پایان
پایان

تابع ریشه:
    ناپایا موضوع‌ها := وکتور {} برگردان وکتور<رشته>
    دیرکن موضوع‌ها.آزادکن()
    موضوع‌ها.بیفزا("جلسه‌ی ساعت ۱۰")
    موضوع‌ها.بیفزا("<b>جایزه</b> رایگان & بیشتر")
    سرچاپ صندوق("سارا"، موضوع‌ها، موضوع‌ها.طول())
    سرچاپ نشان("تازه")
پایان
خروجی<!doctype html><html lang="fa" dir="rtl"><head><meta charset="utf-8"><meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1"><title>صندوق سارا</title></head><body><h1>درود، سارا</h1><p>نخوانده: 2</p><ul><li>1. جلسه‌ی ساعت ۱۰</li><li>2. &lt;b&gt;جایزه&lt;/b&gt; رایگان &amp; بیشتر</li></ul></body></html> <style>.نشان-a{background:#fde68a}</style><span class="نشان-a">تازه</span>

ساختار صفحه همچنان در زمان ترجمه ثابت است و فقط مقدارها عوض می‌شوند. دو قاعده این را تضمین می‌کنند. صفحه‌ی پارامتردار تابعی ناب است و هنگام ساختن صفحه کار دیگری نمی‌تواند بکند: حتی موضوع‌ها.طول() درونش مجاز نیست، و برای همین شمار پیام‌ها پارامتر جداگانه‌ای است. و یک رشتهی ساده جایی که نشانی، رنگ یا اندازه لازم است نمی‌نشیند، چون متنی که از کاربر آمده می‌تواند از آن بیرون بزند. اول آن را با وب.خواندن نشانی وب، وب.خواندن رنگ وب یا وب.خواندن اندازه وب از بسته‌ی وب بخوانید که هر چیز ناامنی را رد می‌کنند، و وب.نشانی وب، وب.رنگ وب یا وب.اندازه وبی حاصل را به صفحه بدهید.

صفحه از یک برنامه‌ی سلام

صفحه‌ی پارامتردار فقط یک تابع است، پس سرور وبی که به سلام نوشته شده می‌تواند به هر درخواست با صفحه‌ای تازه پاسخ دهد. این برنامه در http://localhost:8080/?name=سارا خوشامد می‌گوید:

layout-server.salam
واردسازی شبکه.اچ تی تی پی
واردسازی شبکه.مسیریاب

صفحه خوشامد(نام: رشته):
    عنوان = "درود " + نام
    زبان = "فارسی"
    جهت = "راست به چپ"
    سرتیتر: اندازه = ۱ محتوا = "درود، " + نام پایان
    پاراگراف: محتوا = "این صفحه روی سرور ساخته شد." پایان
پایان

تابع خانه(زمینه: صحیح۶۴):
    ناپایا نام := اچ تی تی پی.پرسمان(زمینه، "name")
    اگر نام == "":
        نام = "مهمان"
    پایان
    اچ تی تی پی.اچ تی ام ال(زمینه، خوشامد(نام))
پایان

تابع ریشه:
    ناپایا م := مسیریاب.مسیریاب جدید()
    مسیریاب.دریافت(م، "/"، خانه)
    ناپایا س := اچ تی تی پی.سرور جدید(۸۰۸۰)
    اچ تی تی پی.استفاده(س، م)
    اچ تی تی پی.اجرا(س)
پایان

سرور تا وقتی متوقفش نکنید روشن می‌ماند، برای همین این نمونه اینجا خروجی ندارد. نام مستقیم از نوار نشانی می‌آید و به لطف گریز دادن، بازدیدکننده‌ای که ?name=<b> بفرستد فقط متن <b> را می‌بیند.

قلم وب

عنصر قلم یک @font-face می‌سازد. نام و منبع الزامی‌اند؛ اگر نوع را ننویسید، سلام از پسوند نشانی و سپس از بایت‌های پرونده‌ی کنار برنامه تشخیص می‌دهد. بعد با خانواده قلم از آن استفاده کنید:

layout-font.salam
صفحه:
    قلم:
        نام = «استعداد»
        منبع = «https://editor.salamlang.ir/fonts/Estedad-Light.ttf»
        نمایش = «جایگزین»
    پایان
    جعبه:
        محتوا = «درود»
        خانواده قلم = «استعداد»
    پایان
پایان

بررسی در زمان ترجمه

سلام هر عنصر و ویژگی را پیش از ساختن صفحه بررسی می‌کند. نام اشتباه، ویژگی‌ای که برای آن عنصر تعریف نشده، مقدار نادرست (مثلاً نشانی بدون شکل درست)، ویژگی الزامی جاافتاده یا عنصری که جای درستی ندارد خطا می‌دهد و پیام خطا نزدیک‌ترین نام درست را هم پیشنهاد می‌کند. برای نمونه راهنما = "x" روی ورودی پیام «ویژگی ناشناخته 'راهنما' روی 'ورودی'؛ منظورتان 'داده نما' یا 'راهنمای کلید ورود' بود؟» را می‌دهد (نام درست جانگهدار است)، و مورد بیرون از فهرست پیام «عنصر 'مورد' را نمی‌توان داخل 'صفحه' قرار داد». درون صفحه‌ی پارامتردار، نام عنصر ناشناخته فقط هشدار است و به شکل div ساخته می‌شود، پس آنجا هشدارها را هم بخوانید.

زبان صفحه به HTML و CSS معمولی تبدیل می‌شود، پس هر چه درباره‌ی وب می‌دانید اینجا هم به کار می‌آید. برای سمت سرور، بسته‌های شبکه.اچ تی تی پی و شبکه.مسیریاب که در نمونه‌ی بالا آمدند درخواست‌ها، پرسمان‌ها و پاسخ‌ها را می‌گردانند.